Kösem, halk dilinde sürünün önünde yürüyen koç anlamına gelir; Nişanyan Adlar ada “öncü” karşılığını verir. TDK'nin rehber, kılavuz ve yol gösteren açıklaması da bu öncülük anlamından gelir. Adın tarihteki en tanınmış taşıyıcısı, Nişanyan'ın da andığı Mahpeyker Kösem Sultan'dır (1589–1651): Sultan I. Ahmed'in eşi, IV. Murad ile İbrahim'in annesidir.
Bugün kız adı olarak kullanılsa da kökeninde sürüye öncülük eden koç vardır; bu ayrıntı ada yön gösterme fikrini katar. Kö-sem diye iki hecede okunur ve m ile biter; ünlüyle başlayan ekler doğrudan bağlanır (Kösem'in, Kösem'e). Kösem Sultan'ın adını taşıdığı için tarihle ilgilenen aileler için ayrıca tanıdıktır. Benzer isimler arasındaki Gökçem ve Ülkem de -em sonlu kız adlarıdır.