Karakalpak, kara ve kalpak sözcüklerinden oluşur ve sözcük anlamıyla “kara kalpak” demektir. Kara, Ana Türkçe *kara (koyu, siyah) sözcüğünden gelir. Kalpak, Osmanlıca üzerinden Ortak Türkçe *qalpāq biçimine dayanır; kesik koni biçiminde deri, kürk ya da kumaştan yapılan başlığın adıdır. Azerice, Kazakça ve Başkurtçada qalpaq, Özbekçede qalpoq biçimleriyle yaşar. TDK'ye göre ad, Orta Asya'da yaşayan bir Türk halkının adıdır; Vikisözlük'ün İngilizce sürümü sözcüğü erkek adı olarak da kaydeder.
Bu halk bugün ağırlıklı olarak Özbekistan'ın Karakalpakistan bölgesinde yaşar; ad bu yüzden bir halk adı olarak tanıdık gelir. Karakalpak dört hecede okunur (Ka-ra-kal-pak) ve bütün ünlüleri a'dır: Karakalpak'a, Karakalpak'ın. Benzer isimler arasındaki Karakucak ve Karakoyun da kara ile başlayan, tarih ve kültürle bağı olan adlardır.