İlbasan, il sözcüğü ile basmak fiilinin sıfat-fiil biçimi basan'dan oluşur. İl, Ana Türkçe *ēl'e dayanır ve ülke, devlet demektir. Basmak, Ana Türkçe *bas- (bastırmak) kökünden gelir; Osmanlıcada üzerine basmanın ve bastırmanın yanında alt etmek, üstün gelmek anlamlarını da taşımıştır. Vikisözlük basan biçimini bu fiilin ortacı olarak gösterir. Ad böylece bir ülkeyi basan, oraya yürüyüp ele geçiren kişiyi anlatır; TDK'nin açıklaması da fetih anlamını öne çıkarır.
Bu ad, il ile başlayıp bir fetih fiiliyle biten küçük bir ad ailesinin üyesidir: benzer isimler arasındaki İlalan ve İlbozan aynı yapıyı taşır, İlbastı ile İlbasmış ise aynı fiilin başka zaman biçimleridir. İlbasan üç hecede okunur (İl-ba-san). Kalın ünlülü son hece nedeniyle ekler a'lı gelir: İlbasan'a, İlbasan'ın.