Ülküdeş, ülkü sözcüğüne -deş ekinin getirilmesiyle oluşur. Ülkü, Kıpçakçada ok hedefi anlamına gelen ilkü sözcüğünden gelir; bu sözcük de Ana Türkçe *il- (yakalamak, ele geçirmek) fiiline dayanır. Bugün ülkü ideal, ulaşılmak istenen amaç demektir. -deş eki, Vikisözlük'e göre -daş ekinin ince ünlülü biçimidir; adlara eklenerek ortaklık ve aynılık bildiren yeni adlar yapar. Vikisözlük ülküdeş'i aynı ülkülere bağlı kişi diye tanımlar; TDK'nin açıklaması da ülküsünü başkalarıyla paylaşan kişiyi anlatır.
Hem kız hem erkek çocuklara verilebilen Ülküdeş üç hecede okunur (Ül-kü-deş). Bütün ünlüleri ince olduğundan ekler de ince gelir: Ülküdeş'e, Ülküdeş'in. Benzer isimler arasındaki Gönüldeş aynı ekle kurulmuş bir addır; Ülkümen, Ülkülü ve Ülküsel ise ülkü kökünü başka eklerle birleştirir. Ad, arkadaş ve yoldaş gibi ortaklık bildiren sözcüklerle aynı ses kalıbını paylaştığı için ilk duyuşta anlamı kolayca sezilir.